مدیریت آینده پژوهی سلامت و روانشناسی

دکتر محمد حسین الیاسی

مدرس و استاد دانشگاه

مقدمه

تحقیق و کاوش روشمند پیرامون پیش نیازهای سلامت روانی و موفقیت اجتماعی ، دیر زمانی است که کلید زده شده است. محققان در تلاش های عملی خود عوامل مختلفی را یافته اند که هر یک سهم و نقش مهمی در پیش بینی سلامت (اعم از سلامت جسمی و روانی) افراد و موفقیت آنان ( اعم از موفقیت های تحصیلی، شغلی، خانوادگی و نظیر آن) دارند.

لیکن پژوهشگران در استمرار تحقیقات خود در پی کشف عامل یگانه ای بر آمده اند که به تنهایی قادر است بخش عمده سلامت، رضایت، خشنودی و موفقیت آدم ها را تبیین کند. سرانجام آنها آن عامل را شناسایی و مورد تحلیل قرار دادند.

عامل معجزه گر چیزی نیست جز « نشاط». آری نشاط است که با تاثیر ژرف و عمیقی که بر ساختار مغز آدمیان بر جـا می گذارد؛ آنان را به سوی کامیابی و سلامت سوق می دهد و ناخرسندی و بیماری را از آنان دور می سازد. در نوشتاری که در پی می آید این عامل معجزه گر روانی به اختصار مورد بحث قرار می گیرد و بر اساس یافته های پژوهشی راهکارهایی ارائه خواهد شد که با بکارگیری آنها می توان نشاط و شادابی خود را فزونی بخشید و سلامت و کامیابی را احساس نمایید.

تعریف نشاط

در زبان روان شناسي منظور از نشاط يك حالت هيجاني مثبت است كه با شاخص هايي نظير:

–         توازن عاطفي ،

–         رضايت از كيفيت زندگي ،

–         خوش بيني ،

–         شادابي رواني ،

–         احساس سلامت ،

–         احساس كفايت و كار آمدي ( كامپتون[1] و ديگران ، 1996 ) .

مشخص مي شود . يا به تعبير آرجایل[2] ( 2001 ) نشاط يك حالت روان شناختي است كه با ويژگيها يي نظير پذيرش خود ، روابط مثبت با ديگران ، احساس تفوق بر محيط ، احساس رشد شخصي و احساس شادكامي واميد مشخص مي شود .

عوامل موثر بر نشاط و شادکامی

آرجایل ( 2001 ) مهمترين عوامل موثر برنشاط را چنين فهرست كرده اند :

1-روابط اجتماعي . به باور آرجایل ( 2001 ) بودن با ديگران و برخورداري از روابط عاري از تعارض و كشمكش با ديگران، سطح خرسندي دروني و نشاط و شادابي را افزايش مي دهد.

به اعتقاد او، گسسته شدن روابط اجتماعي ، به ويژه در نوجواني بيش از هر چيز سطح نشاط را تقليل مي دهد

2- تلاش و جديت. بررسيهاي مختلف ( براي مثال آرجایل، 2001 ) نشان داده است كه فعاليت و تلاش مستمر، به ويژه در امور و مشاغل و تكاليف مورد علاقه ايجاد و افزايش سطح شادابي مي شود. به باور او زماني كه انجام يك تكليف يا فعاليت معين منجر به موفقيت بزرگ بيش از پيش ، سطح نشاط را افزايش مي دهد .

3-تفريحات . دست يازيدن به فعاليت هاي مفرح ، نظير رفتن به تماشاي يك منظره زيبا ، گردش با دوستان ، ورزش و جز آن ، همانند فعاليت ، مي توان نشاط را افزايش دهد .

4-سلامت جسمي و رواني. گرچه نشاط سطح سلامت جسمي ورواني را فزوني مي بخشد ، اما سلامت جسمي و رواني نيز مي توان بر سطح نشاط بيفزايند .

5-شخصيت . تحقيقات مختلف نشان داده اند كه ميزان نشاط شخصيت هاي برونگرا ، سازگار وباز بيش از شخصيت هاي درونگرا و دگم و ناسازگار است. همچنين ، آنها نشان داده اند كه افراد مبتلا به اختلالات شخصيت ( به ويژه شخصيت هاي پارانوئيد ، وسواسي ، اسكيزوئيد واجتنابي ) كمتر از ديگران احساس نشاط مي كنند .

6-پول و طبقه اقتصادي اجتماعي . به سبب فراهم ساختن شرايط زندگي مطلوبتر و تسهيل بهره گيري از تفريحات نشاط آور ، قادرند بر سطح نشاط افراد بيفزائيد.

هدي و رينگ [3]( 1998 ) در تحقيقي جامع رابطه « نشاط با رضايت از زندگی » ،« اضطراب » و « افسردگي » ، و نيز رابطه اين ويژگي ها را با يكديگر، مورد مطالعه قرار دادند. نتایج مطالعه آنان نشان داد که از یک سو بین نشاط و رضایت از زندگی همبستگی مثبت و معنی داری وجود دارد. از سوی دیگر بین نشاط و افسردگی همبستگی معنی دار معکوس وجود دارد. یعنی با افزایش نشاط هم بر سطح رضایت از زندگی افزوده می شود و هم از میزان افسردگی و اضطراب کاسته می شود.

اهميت شادي و نشاط در افزايش سطح سلامت و عملكرد افراد موجب شده است تا محققان در پي شناسايي و معرفي روش هاي افزايش سطح نشاط بر آيند. در سطوري كه در پي مي آيد برخي از آن روش ها معرفي مي شوند .

روش هاي افزايش شادي و نشاط

براي افزايش نشاط از روش هاي مختلفي استفاده شده است. اولين روشي كه به صورت گسترده از آن استفاد شده است روشي است كه توسط ولتن[4] ( 1998 ) ابداع شده است .در اين روش ، از آزمودني ها خواسته مي شود تا جملاتي آهسته و سپس با صداي بلند بخوانند و بعد از آن سعي كنند تا آن حالت خلقي را تجربه كنند . در اوايل از آزمودني ها مي خواستند تا 60 جمله از اين نوع جملات را بخوانند، ولي بعدها تعداد جملات به 25 جمله كاهش يافت. و سترمن[5] و ديگران ( 1996 ) در يك فرا تحليل ، 46 مطالعه صورت گرفته با روش ولتن را مورد بررسي قرار دادند . آنها دريافتند كه ميزان تاثير اين روش در تغيير خلق 38/. است (جدول زير را ببيند ) .

جدول 1 : اثرات روشهاي مختلف در القاي خلق شاد

                        منبع : وسترمن و ديگران ( 1966 )

گراردز – هس[6] (1999 ) در يك فرا تحليل ديگر ميزان تاثير ولتن در تغيير خلق ازمودنيها را 67/. گزارش نمودند . اما ، تحقیقات دیگر مدت تغيير خلق ناشي از روش ولتن را كوتاه ، بين 10 تا 15 دقيقه ، گزارش نموده اند(فرست و گرين [7] 1982 ) . بنابراين ، از اين يافته ها مي توان نتيجه گرفت كه روش ولتن تنها توصيف هايي پيرامون هيجانات مورد انتظار آزمودنيها ارائه دهد ، به همين سبب تغيير ات ظاهري در خلق آنها را بايد به « ويژگيهاي موقعيت » نسبت داد .با وجوداين ، محققان دريافته اند كه روش ولتن در يك « فهرست صفات » به نتايجي متفاوت از شيوه القای خلق منجر مي شود. وستر من و ديگران ( 1966 ) نيز معتقد ند كه روش اخير تغييراتي را نيز در رفتار آزمودني ها ايجاد مي كند .

   روش هاي متعدد ديگر القاي خلق در آزمايشگاه مورد مطالعه قرار گرفته اند . ميانگين اثر برخي از آن روشها در جدول2 درج شده است . همانگونه كه داده هاي مندرج در جدول نشان مي دهد اثر بخش ترين روشي كه تاكنون شناسايي شده است « فيلم / داستان » است .در اين روش يك فيلم هيجان بر انگيز براي آزمودني ها نمايش داده مي شود ، يا از آن خواسته مي شود يك داستان هيجان برانگيز را مطالعه كنند . همچنين در برخي شرايط از آنان خواسته مي شود در حين تماشا فيلم يا مطالعه داستان درگير موضوع شوند وسعي كنند خود را درحالت هيجاني قهرمان ، يا قهرمانان داستان قرار دهند. اين القا ميزان تاثير فيلم یا داستان را در ايجاد خلق شاد از 53/.- به 73/. افزايش داده است .فيلمهايي كه براي آزمودني ها نمايش داده مي شود معمولاً حاوي چند سكانس بسيار خنده دار كمدي و سرگرم كننده است. بررسي هاي فرا تحليل گراردز ـ هس ( 1999 ) بيانگر اثر بخشي بسيار زياد روش فيلم / داستان در القاي خلق است .

اثر بخشي استفاده از موسيقي در ايجاد نشاط نيز در مطالعات مختلف مورد تائيد قرار گرفته است . گرچه اثر بخشي آن به طور متوسط 32/. بوده است استفاده گاهي تا 82/. نيز افزاش مي يابد . برخی محققان توانسته اند با استفاده از موسيقي شاد، ميزان هيجانات مثبت آزمودني ها را افزايش دهد، و با استفاده از موسيقي غمگين در آنان ايجاد افسردگي كند.

اما، بررسي ها (براي مثال كارتر [8] وديگران 2005) نشان داده است كه هر يك از قطعات موسيقي تاثير خاص و متفاوتي را در هر يك از آزمودني ها ايجاد مي كند .

   يكي ديگر از روش هاي اثر بخش ايجاد نشاط دادن « هديه » است . به ويژه دادن غير منتظره يك هديه، اعم از يك بسته شكلات، يك نوشابه يا يك سكه مي تواند تا ميزان 38/. ايجاد شادي كند، آشكار است كه هديه هاي بزرگتر نشاط بيشتري را ايجاد مي كنند.

     در روش «خيال پردازي » از آزمودني ها خواسته مي شود مدت زمان معيني را، مثلاً 20 دقيقه را ، به ياد آوري ابعاد و جزئيات حوادث و خاطرات شاد اختصاص دهند. ناگفته پيداست كه با افزايش ميزان تمركز روي حوادث ، اثر بخشي روش «خيال پردازي » افزايش مي يابد. يافته هاي تحقيقي نشان داده است كه چنان چه اين روش هم زمان توسط دو نفر، يا به ويژه دو دوست اجراء شود، و هر يك از آنان حوادث مثبت خود را براي ديگري نقل كند. ميزان تاثير آن به شدت افزايش مي يابد.

       روش « بازخورد » نيز يكي از روش هاي ايجاد نشاط است . در اين روش به آزمودني ها گفته مي شود كه عملكرد آنان در يك آزمون يا در يك تكليف مطلوب و رضايت بخش بوده است. در خارج از آزمايشگاه نيز اثر بخشي اين روش تائيد شده است. مثلاً ، ارائه باز خورد مثبت پيرامون يك امتحان يا يك فعاليت موفقيت آميز مي تواند فرد را به وجد بياورد.

   روش « تعامل اجتماعي » نيز به اين ترتيب اجراء مي شود كه آزمودني با يك فرد بشاش و خنده رو يا شاد ملاقات مي كند، يا شرايط به گونه اي تدبير مي شود كه آزمودني به يك فرد نيازمند كمك مالی كند. بررسي ها نشان داده است كه سهم اين روش در ايجاد شادي حدود 27/. است. شاختر[9] و دیگران ( 1998 ) در يك آزمايش كلاسيك براي ايجاد خُلق مثبت از يك همدست شيدا استفاده كرده اند. بررسي آنها نشان داده است كه شاد بودن فرد مورد ملاقات در تعامل اجتماعي ميزان نشاط را افزايش مي دهد.

     « بيان چهره اي » يكي ديگر از روش هاي ايجاد شادي و نشاط است. اين روش، كه بيانگر بازخورد چهره اي است، در آزمايش هاي مختلف مورد بررسي قرار گرفته است. در یکی از آزمايش ها خود از آزمودني ها خواسته شده است تا حالات چهره اي خود را بر اساس هيجانات مثبت مشخص سازند. مشخص شده است كه روش « بيان چهره اي » در ايجاد نشاط موثر است، اما اثر آن كمتر از ساير روش ها است.

   مطالب مندرج در سطور بالا ، كه حاصل يافته هاي آزمايشگاهي بود نشان داد كه هر يك از روش هاي مختلف قادرند حالتي از شادي و نشاط را در آزمودني ها پديد آورد.

     هم چنين تجارب مختلف نشان داده است كه 10 دقيقه پياده روي با سرعت، تاثير مثبتي بر خلق دارد و تاثير آن حداقل 2 ساعت استمرار مي يابد. آشكار است كه تاثير پياده روي بيشتر مدت زمان بيشتري، حتي 1 تا 2 روز ، استمرار مي ياد. بنابراين ، پياده روي يكي از آسان ترين و اثر بخش ترين روش هاي ايجاد خلق مثبت است. يكي ديگر از روش هاي ايجاد نشاط استفاده از داروها است. فلوکستین و ساير داروهاي ضد افسردگي قادرند خلق مثبت را افزايش مي دهند.

   البته مطالعات انجام شده پيرامون افسردگي نشان داده است كه ايجاد و القاي خلق افسرده آسانتر از القاي خلق شاد است. ميانگين اثر روش هاي ايجاد خلق افسرده 53/. است حال آن كه ميانگين اثر روش هاي ايجاد خلق شاد 41/. است. در اين زمينه نيز موثرترين روش باز هم روش فيلم یا داستان است كه بيش و بعد از آن دو روش بيان اين كه در يك آزمون رو شده اند و نيز تصوير سازي و روش ولتن قرار دارند. دو روش ابراز چهره اي و هديه تاثير قابل توجهي در ايجاد خلق افسرده ندارند ( وسترمن و ديگران، 1996) .

البته از جريمه نيز براي تنبيه مردم استفاده مي شود و چنين روشي نيز تاثير منفي بر خلق دارد .

   نيازي به گفتن نيست كه همه مردم به يكسان تحت تاثير اين روشها قرار نمي گيرد بلكه برخي بيشتر و برخي كمتر تحت تاثير قرار مي گيرند . در مجموع افراد برونگرا بيش از افراد درونگرا تحت تاثير روشهاي ايجاد خلق مثبت قرارمي گيرند . در حالي كه «افراد عصبی» بيشتر تحت تاثير روش هاي ايجاد خلق منفي قرار مي گيرند . اين يافته تا حدودي با نشاط بودن افراد برونگرا و شاد نبودن افراد عصبی را تبيين مي كند.

حوادث مثبت زندگي

روش هاي كه از آنها به عنوان روش هاي ايجاد خلق مثبت سخن به ميان آمد؛ نه خيلي زيادند و نه اثرات آنها پايدار است. به همين سبب اينك به رويدادها و فعاليت هايي مي پردازيم كه به صورت طبيعي رخ مي دهند و اثرات بيشتري از خود بر جاي مي گذارند. حوادث استرس آور زندگي به عنوان مشهورترين عوامل موثر بر عدم نشاط و عدم سلامت جسمي و رواني شناخته شده اند. مطالعات گسترده اي پيرامون آنها صورت گرفته است. بنابراین، اين سئوال مطرح است كه « آيا اثرات حوادث مثبت زندگي، اثرات مشابهي بر جهات مختلف زندگي يكسان است؟ » در اينجا منظور از حوادث مثبت، ورزش، رويدادهاي اجتماعي، موفقيت، مورد تحسين قرار گرفتن در محل كار، شركت در مسجد و فعالیت های مذهبی، ملاقات با گروه هاي تفريحي، و روابط زناشویی و ارتباط های خانوادگی است اين گونه رويدادها با رويدادها ي استرس آميز ، كه اغلب اتفاقي ، ناخواسته وغير منتظره اند ، تفاوت آشكاري دارند . گرچه برخي از رويدادهاي مثبت زندگي نظير دريافت هدايا ، دعوت شدن غير منتظره اند ، اما ، اينگونه حوادث مثبت زندگي محدودند و بسياري از حوادث مثبت زندگي يا برنامه ريزي شده اند و يا بخشي از فرايند زندگي طبيعي هستند.

خلاصه و نتیجه گیری

مطالب مندرج در این نوشتار را می توان در چند بند زیر خلاصه کرد و بر اساس آن رهنمودهاییبرای فزون سازی تراز نشاط و شادابی به دست داد.

1-   نشاط یک حالت خلقی است که اثراتی بر ساختار مغز آدمیان و نظام روانی آنان بر جای می گذارد. به عنوان مثال، نشاط موجب افزایش ترشح مواد اپیونی مغز می شود. این افزایش نیز از یک سو آستانه تحمل آدمیان را در برابر مسائل و مشکلات زندگی فزونی می بخشد و از سوی دیگر موجب تسکین درد و آلام جسمانی و روانی انسان می شود.

2-   نشاط موجب افزایش خوش بینی و خوش خلقی آدمیان می شود. خوش خلقی و خوش بینی نیز به نوبه خود سطح نشاط و شادابی را افزایش می دهند. هر دو نیز (یعنی نشاط و خوش بینی) آدمی را برای افزایش سطح تلاش و کوشش خود تهییج می کنند و در نتیجه احتمال موفقیت او را در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی افزایش می دهند.

3-     نشاط و شادابی به سبب اثرات زیستی ، روانی و اجتماعی خود، احتمال ابتلا به انواع اختلالات روانی، به ویژه اضطراب و افسردگی، را کاهش می دهند. افراد مبتلا به این نوع اختلالات روانی نیز می توانند از فنون و روش های القائی خلق شاداب، سلامت روانی خود را اعاده نمایند.

4-     تحقیقات مختلف آشکار ساخته اند که آدمیان به صورت آگاهانه و از پیش تدبیر شده می توانند نشاط و شادابی خود را افزایش دهند.

5-   تجارب و پزوهش ها نمایان ساخته اند که با بهره گیری از فنون و روش های مختلف می توان سطح نشاط و شادابی خود را افزایش داد. برخی از آن روش ها را می توان در قالب رهنمود های زیر ارائه داد.

1-5- تعاملات خود را افزایش دهید. با فعالیت های اجتماعی، نشست و برخاست با افراد مختلف می توان میزان خلقی خود را بالا ببرید.

2-5- از تعامل با افراد آزرده خو، ملال آور، افسرده خو و بهانه گیر بپرهیزید. زیرا، خلق به شدت از اصل سرایت پیروی می کند؛ در نتیجه بدخلقی و افسرده خویی دیگران ممکن است ما را نیز کژ خلق و بد اخلاق سازد.

3-5- از گرفتن و دادن هدیه غفلت ننمایید.

4-5- روزانه بخشی از دقت خویش را صرف فعالیت های لذت بخش، مهییج، جالب و مورد علاقه سازید.

5-5- از شنیدن موسیقی شادی بخش و وجد انگیز غفلت ننمائید.

6-5- با تماشای طبیعت و اندیشیدن به شگفتی های آفرینش پیوسته خلق خود را شاداب سازید.

7-5- بخشی از وقت خویش را صرف مطالعه کتاب های مورد علاقه خود سازید. رمان های مشهور ایران و جهان از جمله منابع ارزشمندی هستند که لذت و شادابی عمیق نصیب آدم می سازند.

8-5- بوی خوش نیز یکی از منابع شادابی است. پیوسته بکوشید بوی خوشی از شما به مشام برسد.

9-5- نیایش و عبادت عمیق و ژرف نیز نشاط پایداری نصیب آدم می کند.

10-5- از هر وقتی برای خندیدن استفاده کنید. خنده شفای دل و آرام بخش جان و روان است.

منابع:

-Compton, w .c. eta.(1996).Factor structure of mental health. Journal of personality and social psychology, 71, 406 – 413.

– argyle ,m. (2001). The psychology of happiness. Boston : megvaw-hill.

– Heady- wearing, m .(1998).mental health and happiness . social health ,15, 131 – 142.

– wester man,l. etal.(1996). Depression and happiness. Psychology today , 200 371 -383.

– Gerrads – heese. (1999). Happiness': how we can progress it?. Journal of psychology, 31, 515,522.

– Cater , L.M.(2005). Social psychology . Boston: mcgraw-hill.

– shakhter , C.T. (1998). Happiness and successful . journal of management , 10, 210- 231.

[1]Compton

[2]Argyle

1-Heady-wearing

1-Vallten

[5]- westerman

1-Gerrads- Hesse

3-Frost-green

1-Carter