مدیریت آینده پژوهی سلامت و روانشناسی

آثار  روانی جنگ بر مردم

جلال مرادی

دکتری مدیریت آینده پژوهی سلامت

 کارشناس ارشد روانشناسی بالینی

ضربه جسمی یا ضربه روانی[1]  بخش جدایی ناپذیر زندگی آدمی است. آدمی در طول تاریخ شاهد حوادث تکان دهنده ای بوده که برخی از آنها ناشی از تغییرات محیطی و برخی به دست خود او روی داده است. حوادث همواره آسیب های را به دنبال داشته است که برخی از آنها از ظرفیت جسمی و روانی افراد خارج است. در زمینه بررسی ابعاد روان شناختی و جامعه شناختی و زیست شناختی اثرات ضربه روانی تحقیقات گسترده ای صورت گرفته که بخش وسیعی از آن به تغییرات زیست شناسی[2] و تعامل آن با ویژگی های روان شناختی اختصاص دارد. شناخت ضربه روانی، حیطه ای به نسبت اختلال های دیگر نو است و پرداختن به این موضوع و اهمیت آن به این دلیل است که اثر گذاری و پیامدهای حوادث منجر به ضربه روانـی محـدود به منطقه، زمان و افراد خاص نیست بلکه تمام اقشـار، گروه ها و افـراد جامعه را در بـر  می گیرد.

 تنش ها و آشوب های خانوادگی؛ تعارض های فرهنگی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی؛ بیماری های جسمانی، روانی و اجتماعی؛ جنگ ها، تجاوز، قتل و سرقت و جنایت کاری های سازمان یافته، تبعیض نژادی و جنسی، قحطی ها و محرومیت های اقتصادی حوادث مربوط به تکنولوژی مانند: انفجارهای اتمی، شیمیایی، شکنجه ها و کشتارهای فجیع و فجایع طبیعی از دیگر نمونه های حوادث منجر به ضربه روانی می باشند.

ضربه های روانی ناشی از حوادث و فجایع در افراد مشکلات و عوارض روان شناختی را ایجاد می کنند. یکی از نشانگانی که در مطالعه های مربوط به آسیب های روانی پس از فاجعه ها جایگاه ویژه ای دارد اختلال استرس پس از ضربه است. این اختلال برای نخستین بار در سال 1980  میلادی در طبقه بندی تشخیص اختلال های روانی[3] انجمن روان پزشکی آمریکا[4] عنوان شد و از آن زمان تا امروز مباحث بسیاری را به خود اختصاص داده است اگرچه عمر و تاریخچه اختلال استرس پس از ضـربه کـوتاه است، اما خاستگاه های تاریخی آن به پیش از شروع قرن جاری بر می گردد.

به عقیده بسیاری از پژوهش گران حوادث ضربه زا هم چون رافائل( 1994) آثار استرس های ناشی از جنگ و بمباران نظامی به مراتب بیشتر از آثار استرسی ناشی از حوادث طبیعی (نظیر سیل، زلزله و...) است. چون  در حوادث طبیعی، اسناد حادثه به تقدیر و سرنوشت، آثار آن را کاهش می دهد، در حالی که حوادث ساخته دست بشر ( نظیر جنگ، بمباران و...) به ویژگی های درنده خویی و پرخاشگری و ضد انسانی، آدمیان اسناد داده می شود( الیاسی 1378، میرزایی  1386) بنابراین ماندگاری عوارض و ترس  و وحشت استمرار این گونه حوادث هموار ه وجود دارد و قربانی به دنبال جبران و خشم انتقام، پیوسته این رویدادها را مرور می کند.

قرن بیستم در سایه هزاران کشته و زخمی تمام شد و در قرن بیست و یکم، درحالی که همه بحث آشتی تمدن ها و گفتگوی تمدن ها را مطرح می کردند طی یک اقدام تروریستی در یازدهم سپتامبر 2001 ساختمان تجاری در شهر نیویرک تخریب شد و ساختمان پنتاگون در واشنگتن آسیب دید، بیش از 3500 نفر کشته و مجروع به جا گذاشت و جهان را در وحشت و ناامنی فرو برد و بیش از 11 درصد شهروندان را دچار اختلال استرس پس از ضربه و 7/9 درصد را دچار افسردگی نمود.  این اقدام تروریستی و واکنش کشورهای عضو ناتو منجر به حمله به عراق، افغانستان و... شد  که تخمین صدمات روان شناختی آن غیر قابل جبران است. علاوه بر آن مبارزه با تروریسم دستمایه ای برای تعارض بین کشورها شده است که تا به حال ادامه دارد (کاپلان و سادوک  2007 ).

جنگ در عراق بیش از یک و نیم میلیون کشته و میلیاردها دلار خسارت به دنبال داشته است، وضعیت افغانستان بحرانی و میزان تلفات غیر نظامیان غیر قابل باور است و افشاگری سایت «ویکی میکس» در سال 2010 جامعه بین المللی را به شوک برد. هر روز رژیم صهیونیستی فلسطین ها (نوار غزه ) را تحت محاصره قرار می دهد و برای مدت نامعلوم بیش از دو  و نیم میلیون نفر حتی در تامین نیازهای فیزیولوژی دچار مشکل می شوند و جامعه بین المللی راه حلی برای برون رفت از این مشکل ندارد و کمک های انسان دوستانه نیز توسط حمله غیر قابل باور سربازان اسرائیلی به ناوگان آزادی منجر به شکست می شود و کشته شدن 8 نفر از افراد ناوگان آزادی جامعه بین المللی را آستانه یک جنگ جدید قرار داد و مردم کشورهای مختلف را به واکنش وا داشت.

اخبار ناخوشایند و سیل جدید 2010 پاکستان به 20 درصد اقتصاد کشور لطمه زده و بیش از پانزده میلیون نفر را آواره کرده است وضعیت حوادث به شکلی است که بیش از 60 درصد اخبار رسانه ها به جنگ،  سیل، و جنایات اختصاص یافته است و این خود نشان از وضعیت روانی جامعه بشری و توجیهی برای شیوع اختلال استرس پس از ضربه است.

در جنگ داخلی سوریه که به خاطر قدرت آزمایی کشورهای قدرت طلب شروع شده است ، بیش از یک و نیم میلیون آواره و تعداد کشته شدگان جنگ داخلی سوریه طی یک ماه اخیر ۲ هزار و ٥٤٥ نفر رقم زده شد.